Müharibə 8-12 həftə davam etsə, nəticələri nə ola bilər? Ağ Ev intensiv şəkildə təsirləri qiymətləndirir, ABŞ maliyyə naziri benzin qiymətlərinin artması riskinə xəbərdarlıq edir

ABŞ və İran arasındakı qarşıdurmanın davam etməsi ilə Ağ Evin daxilində getdikcə daha çox diqqət çəkən əsas məsələ ortaya çıxır: Əgər bu müharibə daha uzun müddət davam edərsə, ABŞ iqtisadiyyatı nəzərəçarpacaq şəkildə təsirlənəcəkmi?

Wall Street Journal-a danışan məlumatlı şəxslərin bildirdiyinə görə, bu ilin əvvəlindən bəri ABŞ Prezidenti Trump və onun məsləhətçi qrupu kabinet üzvləri, siyasi müttəfiqlər və biznes rəhbərlərinin fikirlərini gizli şəkildə dinləyir, müharibə qısa müddətdə bitməzsə, Wall Street və ABŞ real iqtisadiyyatına yarana biləcək təsirlərini qiymətləndirir. Bir çoxları daha uzun müddətli qarşıdurmadan narahatdır və hətta xüsusi ilə “daha davamlı müharibə” ssenariləri üzərində simulyasiyalar aparılıb.

Ağ Ev intensiv qiymətləndirir: Müharibə uzandıqca iqtisadi bədəli nə olacaq?

Məlumatlı şəxslərin dediyinə görə, ABŞ Maliyyə naziri Bessent (Scott Bessent) bazarın reaksiyası və müharibənin davam etdiyi müddətlə ABŞ iqtisadiyyatının perspektivi arasındakı əlaqə barədə Trump-a hesabat verib. Onlar müharibə 8-12 həftə davam edərsə, Maliyyə Nazirliyinin görəcəyi müxtəlif tədbirləri, həmçinin ABŞ-ın benzin qiymətlərinin artması riskilə necə üzləşəcəyini müzakirə ediblər. Bessent bildirir ki, bu müharibənin yaratdığı enerji qiymətləri şokunda Asiya və Avropa, ABŞ məkanından daha həssas ola bilər.

Xəbərdə həmçinin qeyd olunur ki, ABŞ Maliyyə Nazirliyi ötən ay qısamüddətli lisenziya verərək, dənizdə olan İran neftinin satışına icazə verib. Eyni zamanda, ABŞ Milli İqtisadi Şurasının direktoru Hassett (Kevin Hassett) də müharibənin ABŞ iqtisadiyyatına yarada biləcəyi təsirlə bağlı Trump-a məsləhət verib.

Ağ Evdə bildirilib ki, hökumət şirkətlər qrupu ilə əlaqəni davam etdirir və müharibənin yaratdığı iqtisadi təsiri mümkün qədər azaldır. Ağ Evin sözçüsü bildirib ki, Trump “bu müharibənin qısamüddətli narahatlıqlara səbəb olacağının tam fərqindədir” və hökumət ayrıca “özəl sektorla sıx əməkdaşlıq edir ki, bu narahatlıqları minimuma endirsin”.

Trump özü daim səhm bazarını və iqtisadi göstəriciləri yaxından izləyir, siyasəti nəzərə alarkən bazar amillərini mütəmadi nəzərə alır. ABŞ ordusunun fevralın sonunda əməliyyat keçirməsindən bəri, Trump müharibənin nə qədər tez bitməsini istədiyinə dair fərqli açıqlamalar verib. Fox News proqramı müsahibəsinə verdiyi açıqlamada, iqtisadi komandasının İranla bağlı hərbi tədbirləri dəstəklədiyini bildirib, çünki ABŞ “İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq məcburiyyətindədir”. Lakin o da etiraf edir ki, ABŞ-da benzin qiymətlərinin aralıq seçkilərdən əvvəl azalıb-azalmayacağından əmin deyil.

Neft qiyməti, inflyasiya və bazar dalğalanması: Müharibənin təsiri artıq görünməyə başlayıb

İqtisadi statistikadan baxanda, bu qarşıdurmanın yaratdığı təsirlər tədricən özünü göstərməkdədir. ABŞ Əmək Nazirliyinin açıqladığı verilərə görə, mart ayında İstehlak Qiymətləri İndeksi (CPI) illik müqayisədə 3.3% artıb və bu, fevralın 2.4%-indən xeyli yüksəkdir. Paralel olaraq, beynəlxalq neft qiyməti bir müddət üçün barel başına 100 dolları keçib, benzin qiymətləri də galon üçün 4 dolları keçib. Səhm bazarı əvvəlcə azalıb, sonra yüksəlib və əsasən Trump-ın müharibə ilə bağlı açıqlamalarına əsasən kəskin dalğalanıb.

JP Morgan-ın baş icraçı direktoru Dimon (Jamie Dimon) son vaxtlar səhmdarlara ünvanladığı məktubda xəbərdarlıq edib ki, əgər müharibə davam edərsə, bazar “əhəmiyyətli və davamlı neft və əmtəə qiyməti şoku ilə üzləşəcək” və qlobal təchizat zəncirlərində yenidənqurma fonunda bu, inflyasiyanı daha inadkar hala gətirib, faiz dərəcələrini artıra bilər.

Buna paralel olaraq, getdikcə daha çox şirkət narahatdır ki, maliyyə bazarı real neft logistikasında mövcud məhdudiyyətlərin miqyasını yetərincə anlamır. Chevron-un baş direktoru Vırth (Mike Wirth) ötən ay Hyustonda keçirilən enerji konfransında bildirib ki, maliyyə bazarı xam neftin fiziki axınının qarşısının alınmasında yaranacaq problemlərin ciddiliyini tam anlamır.

Eyni konfransda ABŞ Energetika naziri Wright (Chris Wright) və Daxili İşlər naziri Burgum (Doug Burgum) neft sənayesi rəhbərlərinə bəyan ediblər ki, Hörmüz boğazında nəqliyyatın tıxanmalarının həlli bir neçə həftə içində mümkündür, aylarla çəkməyəcək. Amma bəzi enerji şirkətlərinin rəhbərləri isə özəl söhbətlərində bu nikbin yanaşmadan narazı olduqlarını bildiriblər, çünki müharibə təhlükəsi fonunda qeyri-müəyyənlik onların gələcək investisiya planlarını qeyri-mümkün edir.

Ağ Evin əməkdaşları isə cavab olaraq bildiriblər ki, Trump-ın enerji komandası ABŞ neft və qaz şirkət rəhbərləri ilə daim sıx təmasdadır. Müharibə başladıqdan bəri hökumət neft şirkətləri ilə tədarükün kəsilməsinin qarşısını almaq və hasilatı artırmaq məqsədilə müzakirələr aparır.

Şirkətlər və kənd təsərrüfatı sektoru eyni anda həyəcan siqnalı: Hörmüz əsas dəyişən olub

Məlumatlı mənbələrin söylədiyinə görə, son bir neçə həftədə ABŞ-ın üç böyük neft şirkətinin baş direktoru, o cümlədən Energetika naziri Wright və Daxili İşlər naziri Burgum da daxil olmaqla, Trump administrasiyasının rəsmilərinə xəbərdarlıq ediblər. Onlar bildiriblər ki, Hörmüz boğazı dünyada gündəlik neft və maye təbii qaz tədarükünün təxmini 20%-ni daşıyır, əgər bu kanaldan uzun müddət istifadə mümkün olmasa, qlobal yanacaq tədarük zənciri ciddi çətinliklərlə üzləşəcək və enerji böhranı sürətlə dərinləşə bilər.

Bununla belə, hər kəs bədbin deyil. Trump-ın uzunmüddətli iqtisadi məsləhətçisi Moore (Steve Moore) bu ilin martında Ağ Evə bildirib ki, əgər ABŞ müharibəyə başlamasından bir ay sonra bu prosesdən çıxaraq, Hörmüz boğazını yenidən açarsa, neft qiyməti barel üçün 70 dollar səviyyəsinə enə bilər. Amma buna baxmayaraq, o zaman belə neft və qaz qiymətlərinin artım tempindən narahatlıq keçirirdi.

Bu qarşıdurmanın təsiri artıq kənd təsərrüfatına da yayılmağa başlayıb. Trump administrasiyasının kənd təsərrüfatı naziri Rollins (Brooke Rollins) son vaxtlar kənd təsərrüfatı lobbi qruplarına bildirib ki, onların Hörmüz boğazının bağlanmasının səbəb olacağı gübrə qiymətlərinin artmasından narahatlığı birbaşa prezidentə çatdırılacaq. ABŞ Soğan Cəmiyyəti prezidenti Ragland (Caleb Ragland) bildirib ki, fermerlər hökumətə açıq mesaj göndərib: bu kənd təsərrüfatı üçün bir növ “təcili vəziyyət”dir və onlar tədarük yollarının açıq qalmasını tələb edirlər.

ABŞ Kənd Təsərrüfatı Bürosunun məlumatlarına görə, dünyada təxminən yarısı karbamid tədarükünün və təxminən üçdə biri ammiak tədarükünün adətən Hörmüz boğazından keçməsi lazım gəlir. Bu isə deməkdir ki, əgər bu boğaz uzun müddət bağlı qalarsa, kənd təsərrüfatı xərcləri üçün input qiymətləri daha da arta bilər və istehsal xərclərinə əlavə təzyiq yaradar.

Eyni zamanda enerji sektorunun tərəfdarlarından daha sərt ritorika gəlir. Ağ Ev əməkdaşları bu ilin fevralında Trump-ın Texas səfəri zamanı, neft-qaz tənzimlənməsində yumşalma siyasətini təlqin edərkən, Amerika Neft və Qaz İşçiləri Assosiasiyasının rəhbəri Coday (Matt Coday)-dan məktub alıblar. Coday İran rejimindən qaçan bir qadının hekayəsini danışıb və deyib ki, indi İran rejimini güc yolu ilə devirmək vaxtıdır. O, həmçinin, müharibənin ABŞ iqtisadiyyatına ciddi təsir etməyəcəyi fikrindədir və müharibə səbəbiylə benzin qiymətlərindəki artımı “müvəqqəti dalğalanma” kimi qiymətləndirib.

Ümumilikdə, qarşıdurmanın müddətinin qeyri-müəyyənliyinin artdığı bir şəraitdə, Ağ Ev, maliyyə qurumları, enerji şirkətləri və kənd təsərrüfatı təşkilatları getdikcə daha aydın siqnallar verir: Qısamüddətli müharibə zərbələri hələ idarəolunan səviyyədə ola bilər, ancaq proses uzunmüddətli qarşıdurmaya çevrilsə, neft qiymətləri, inflyasiya, təchizat zənciri və qlobal iqtisadiyyata təsiri, bazarın hazırda əks etdirdiyindən daha dərin və geniş miqyasda ola bilər.