DA müharibəsi son mərhələyə çatır? PeerDAS-ı təhlil edirik: Ethereum-un "məlumat suverenliyini" necə geri qaytara bilər?

Məqalə müəllifi: imToken

2025-ci ilin sonunda Ethereum icması Fusaka yeniləməsinin başa çatmasını nisbətən sakit şəkildə qarşıladı.

Son bir ilə nəzər saldıqda, əsas texnologiya yeniləmələri ilə bağlı müzakirələr tədricən bazarın diqqət mərkəzindən çəkilsə də, bir çox on-chain istifadəçi artıq əhəmiyyətli bir dəyişikliyi şəxsən hiss edib: Ethereum L2 getdikcə daha ucuzlaşır.

İndi on-chain əməliyyatlar, istər köçürmə, istərsə də mürəkkəb DeFi əməliyyatları olsun, Gas haqqı adətən bir neçə sentə başa gəlir, hətta nəzərə alınmayacaq qədər az olur. Bunun arxasında Dencun yeniləməsi və Blob mexanizminin böyük rolu var. Eyni zamanda, Fusaka yeniləməsində əsas xüsusiyyət olan PeerDAS (Peer Data Availability Sampling, yəni nöqtədən-nöqtəyə məlumat əlçatanlığının nümunəvi yoxlanılması) rəsmi olaraq aktivləşdirildikdən sonra, Ethereum artıq "tam yükləmə" məlumat yoxlama dövrü ilə tamamilə vidalaşır.

Demək olar ki, Ethereum-un uzunmüddətli və davamlı şəkildə geniş miqyaslı tətbiqləri dəstəkləyə bilməsini həqiqətən müəyyən edən təkcə Blob deyil, məhz PeerDAS-ın təmsil etdiyi növbəti addımdır.

Birinci hissə: PeerDAS nədir?

PeerDAS-ın inqilabi əhəmiyyətini başa düşmək üçün sadəcə anlayışdan danışmaq olmaz, əvvəlcə Ethereum-un genişlənmə yolunda əsas məqamlardan birinə, yəni 2024-cü ilin martında baş tutan Dencun yeniləməsinə qayıtmaq lazımdır.

O zaman EIP-4844 Blob-ları daşıyan əməliyyat modelini təqdim etməklə (çoxlu əməliyyat məlumatlarını blob-un içinə yerləşdirməklə), L2-lərin bahalı calldata saxlama mexanizminə ehtiyacını aradan qaldırdı və müvəqqəti Blob saxlama üsuluna keçidi təmin etdi.

Bu dəyişiklik birbaşa Rollup-un xərclərini əvvəlkindən onlarla dəfə aşağı saldı, L2 platformalarının daha ucuz və daha sürətli əməliyyatlar təqdim etməsinə imkan verdi, eyni zamanda Ethereum-un təhlükəsizliyi və mərkəzsizliyinə təsir etmədi, və biz istifadəçilərə "aşağı Gas haqqı dövrü"nün dadını yaşatdı.

Lakin, Blob istifadəsi rahat olsa da, Ethereum əsas şəbəkəsində hər blokun daşıya biləcəyi Blob sayı sərt şəkildə məhdudlaşdırılıb (adətən 3-6 ədəd), bunun səbəbi isə çox realdır: fiziki bant genişliyi və sərt disk məhduddur.

Ənənəvi yoxlama modelində isə, şəbəkədəki hər bir validator (istər peşəkar təşkilat tərəfindən idarə olunan server, istərsə də evdəki adi kompüter) hələ də tam Blob məlumatını yükləməli və yaymalıdır ki, məlumatın etibarlılığını təsdiqləyə bilsin.

Bu isə ikiqat çətinlik yaradır:

• Əgər Blob sayı artırılsa (genişlənmə üçün): məlumat həcmi sürətlə artır, evdəki node-ların bant genişliyi dolur, sərt disklər dolur və nəticədə onlar şəbəkədən çıxmağa məcbur olur, şəbəkə tezliklə mərkəzləşir və yalnız böyük server otaqları işləyə bilir;
• Əgər Blob sayı məhdudlaşdırılsa (mərkəzsizliyi qorumaq üçün): L2-nin ötürmə qabiliyyəti məhdudlaşır və gələcəkdə partlayış şəklində artan tələbatı qarşılaya bilmir.

Açıq desək, Blob sadəcə ilk addımdır, məlumatın "harada saxlanılacağı" problemini həll edir. Məlumat az olduqda problem yoxdur, lakin gələcəkdə Rollup-ların sayı artarsa, hər Rollup tez-tez məlumat göndərərsə, Blob tutumu böyüyərsə, node-ların bant genişliyi və yaddaş yükü yeni mərkəzləşmə riskinə çevriləcək.

Əgər ənənəvi tam yükləmə modelindən istifadə davam edərsə, bant genişliyi problemi həll olunmazsa, Ethereum-un genişlənmə yolu fiziki bant genişliyi divarına çırpılacaq. PeerDAS isə bu düyünü açan açardır.

Bir cümlə ilə desək, PeerDAS mahiyyət etibarilə tamamilə yeni bir məlumat yoxlama arxitekturasıdır, o, yoxlamanın mütləq tam yükləmə tələbini pozur, Blob-un genişlənməsinə cari fiziki ötürmə səviyyəsini aşmağa imkan verir (məsələn, 6 Blob/blokdan 48 və ya daha çoxa qədər).

İkinci hissə: Blob "harada saxlanılacaq" problemini, PeerDAS isə "necə saxlanılacaq" problemini həll edir

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Blob genişlənmənin ilk addımını atdı, məlumatın "harada saxlanılacağı" problemini həll etdi (bahalı Calldata-dan müvəqqəti Blob sahəsinə keçdi), PeerDAS isə "necə daha səmərəli saxlanılacaq" problemini həll etməlidir.

Onun həll etməli olduğu əsas məsələ, məlumat həcmi eksponensial artarkən node-ların fiziki bant genişliyini necə yükləməməkdir? Yanaşma da sadədir: ehtimal və paylanmış əməkdaşlıq əsasında, "hər kəsin tam məlumatı saxlamasına ehtiyac yoxdur, yenə də yüksək ehtimalla bu məlumatın həqiqətən mövcud olduğunu təsdiqləmək olar".

Bu, PeerDAS-ın tam adından – "nöqtədən-nöqtəyə məlumat əlçatanlığının nümunəvi yoxlanılması"ndan da aydın olur.

Bu anlayış çətin səslənsə də, bu paradiqma dəyişikliyini sadə bir bənzətmə ilə başa düşmək olar: əvvəlki tam yoxlama, sanki kitabxanaya minlərlə səhifəlik "Britannica Ensiklopediyası" (Blob məlumatı) gəlib və itkinin qarşısını almaq üçün hər bir administratorun (node) tam bir nüsxə çıxarması tələb olunur.

Bu isə o deməkdir ki, yalnız imkanı və vaxtı olanlar (böyük bant genişliyi / sərt disk) administrator ola bilər, xüsusilə də bu "Britannica Ensiklopediyası" (Blob məlumatı) daim böyüyürsə, adi insanlar tədricən sıradan çıxır və mərkəzsizlik yox olur.

İndi isə PeerDAS nümunə götürmə və Erasure Coding kimi texnologiyaların tətbiqi ilə, bu kitabı saysız-hesabsız hissələrə bölmək və riyazi kodlaşdırma ilə genişləndirmək mümkündür, hər bir administrator artıq tam kitabı saxlamağa ehtiyac duymur, sadəcə təsadüfi bir neçə səhifəni saxlayır.

Hətta yoxlama zamanı heç kimdən tam kitabı göstərmək tələb olunmur, nəzəri olaraq şəbəkədə istənilən 50% fraqment toplansa (kimdə 10-cu, kimdə 100-cü səhifə olsa belə), riyazi alqoritmlə tam kitabı 100% dəqiqliklə dərhal bərpa etmək mümkündür.

Bu da PeerDAS-ın sehridir — məlumat yükləmə yükünü tək bir node-un üzərindən götürüb, bütün şəbəkədə minlərlə node-un birgə əməkdaşlıq şəbəkəsinə yayır.

Mənbə: @Maaztwts

Yalnız məlumat baxımından desək, Fusaka yeniləməsindən əvvəl Blob-un sayı birrəqəmli ədədlə (3-6) məhdudlaşırdı. PeerDAS-ın tətbiqi isə bu limiti birbaşa qıraraq, Blob-un hədəfini 6-dan 48-ə və daha çoxa yüksəldir.

İstifadəçi Arbitrum və ya Optimism-də əməliyyat başladanda, məlumat əsas şəbəkəyə göndəriləndə artıq tam məlumat paketinin bütün şəbəkəyə yayılması tələb olunmur, bu da Ethereum-un genişlənməsini node xərclərinin xətti artımı olmadan təmin edir.

Obyektiv desək, Blob + PeerDAS tam DA (məlumat əlçatanlığı) həllidir, yol xəritəsi baxımından bu, Ethereum-un Proto-Danksharding-dən tam Danksharding-ə keçidinin əsas mərhələsidir.

Üçüncü hissə: Fusaka-dan sonrakı dövrdə on-chain yeni norma

Hamıya məlumdur ki, son iki ildə Celestia kimi üçüncü tərəf modul DA qatları, Ethereum əsas şəbəkəsindəki yüksək qiymətlərə görə böyük bazar payı qazandı, onların əsas arqumenti Ethereum-un daxili məlumat saxlama xərclərinin baha olması idi.

İndi isə Blob və ən yeni PeerDAS ilə, Ethereum həm ucuz, həm də son dərəcə təhlükəsizdir: L2-nin L1-ə məlumat göndərmə xərci kəskin şəkildə azalıb, üstəlik Ethereum ən böyük validator şəbəkəsinə sahibdir və təhlükəsizliyi üçüncü tərəf zəncirlərdən qat-qat üstündür.

Obyektiv desək, bu, Celestia kimi üçüncü tərəf DA həlləri üçün ciddi zərbədir və Ethereum-un məlumat əlçatanlığı suverenliyini yenidən ələ keçirdiyini, onların bazar imkanlarını xeyli daraltdığını göstərir.

Sual edə bilərsiniz: bunlar çox texniki səslənir, bəs mənim cüzdan, köçürmə, DeFi istifadəmə nə aidiyyəti var?

Əlaqə əslində çox birbaşa və aydındır. Əgər PeerDAS uğurla tətbiq olunsa, bu, L2-nin məlumat xərclərinin uzunmüddətli aşağı qalacağı deməkdir, Rollup-lar DA xərcləri artdığı üçün haqqı qaldırmağa məcbur olmayacaq, on-chain tətbiqlər isə rahatlıqla yüksək tezlikli qarşılıqlı əlaqə dizayn edə biləcək, cüzdan və DApp-lar "funksiya və xərc" arasında kompromisə getməyəcək...

Başqa sözlə, bu gün ucuz L2 istifadə edə biliriksə, bu Blob-un sayəsindədir, gələcəkdə də istifadə edə bilmək üçün PeerDAS-ın səssiz töhfəsi vacibdir.

Bu səbəbdən Ethereum-un genişlənmə yol xəritəsində PeerDAS hər zaman vacib mərhələ sayılır, baxmayaraq ki, o, çox göz önündə deyil. Əslində, bu, müəllifin fikrincə, ən yaxşı texnologiya formasıdır — "faydasını hiss edirsən, yoxluğunda isə çətinlik çəkirsən", yəni varlığını hiss etmirsən.

Nəticə etibarilə, PeerDAS sübut edir ki, blokçeyn incə riyazi dizaynlar (məsələn, məlumat nümunə götürmə və s.) vasitəsilə mərkəzsizlik ideyasından çox güzəştə getmədən Web2 səviyyəsində böyük həcmdə məlumatı daşıya bilər.

Beləliklə, Ethereum-un məlumat magistralı tam şəkildə qurulub, bundan sonra bu yolda hansı "avtomobillər" hərəkət edəcək, bu artıq tətbiq qatının cavab verməli olduğu sualdır.

Gözləyək və görək.