Inflyatsiya bosimi saqlanib qolmoqda, Federal Reserve uzluksiz foiz stavkalarini oshirish kutilmoqda, AI investitsiyalari risklari moliyaviy barqarorlik haqida xavotirlarni kuchaytirmoqda

Uzhun Moliya Yangiliklari ilovasi xabariga ko‘ra, AQShda inflyatsiya yana tezlashgani sababli, Federal zaxira tizimi (FED) rasmiylari shu hafta qat'iy monetar siyosat yo‘nalishidagi signalni faollik bilan beradi, bu esa bozorning dekabrda stavkani oshirishga bo‘lgan kutilmalarini yanada mustahkamladi va kelgusi yil yanvarda ham yana bir bor foiz stavkalarini oshirish imkonini yaratdi. San-Fransisko Federal Rezerv banki prezidenti Daly juma kuni aytishicha, FED ehtimol foiz stavkalarini yanada oshirishi kerak bo‘ladi, ayniqsa xizmatlar sohasidagi inflyatsiya holati xavotirli va korxonalar tobora ko‘proq xarajatlarning oshishini foyda marjasini qisqartirish hisobiga qoplashi qiyinlashgan vaziyatda. Shu bilan birga, FED’ning yangi e’lon qilingan yarim yillik moliyaviy barqarorlik hisobotida ishlanayotgan sun’iy intellekt (AI) investitsiyasi tendentsiyasi aksiyalarning qiymatini yuqori darajada ushlab turgani, investitsiya daromadi va moliyalashtirishdagi xavflar moliyaviy barqarorlik uchun tahdid solishi mumkinligi ta’kidlandi.

Bu hafta e’lon qilingan AQShning oktabr oyidagi iste’mol narxlar indeksi (CPI) inflyatsiyaning tezlashayotganini ko‘rsatibgina qolmay, narxlarning oshish doirasi ham kengayganini, kundalik tovarlar va xizmatlarni ham o‘z ichiga olganini ko‘rsatdi. Bu esa FED’ning monetar siyosatini yanada qat’iylashtirish ehtiyojini oshiradi.

So‘nggi uch oyda, narxlarning o‘zgaruvchan qismlarini (ovqat va energiya) hisobga olmagan holda, yadro CPI ketma-ket har oyda 0.3% atrofida o‘sdi, bu esa FED tomonidan belgilangan yillik 2% inflyatsiya maqsadini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan 0.2% yoki undan past oylik o‘sishdan ancha balanddir.

Daly juma kuni Nevada universiteti Las-Vegas filiali tomonidan tashkil etilgan iqtisodiy bashorat tadbirida so‘z olib, hozirda uning fikricha, FED siyasiy foiz stavkalarini yana oshirishi kerak, ayniqsa xizmatlar sohasidagi inflyatsiyaning noto‘g‘ri yo‘nalishda harakat qilayotganini va inflyatsion bosim uzoq davom etishiga ishora qilayotganini inobatga olib. “Biz, ehtimol, foiz stavkalarini oshirishimiz kerak bo‘ladi. Men dekabr majlisi va kelgusi barcha yig‘ilishlarda hamkasblarim bilan muhokama olib boraman va iqtisodiy sharoit o‘zgarishiga qarab, biz eng mos qarorni birgalikda qabul qilamiz”, dedi u.

U ta’kidladi: tobora ko‘proq ishlab chiqaruvchilar oshgan xarajatlarni foyda marjasini qisqartirish hisobiga qoplash imkoniyati deyarli qolmaganini bildiradi va shuning uchun bu xarajatlarni iste’molchilarga o‘tkazishni ko‘rib chiqmoqda. Aynan mana shu yangi inflyatsion bosim to‘lqinini FED oldini olishga intilmoqda.

Boshqa bir nechta FED rasmiylari kabi, Daly ham uy-joy narxlari hisobga olinmagan xizmatlar sohasidagi inflyatsiyadan ayniqsa xavotirda. Bu turdagi inflyatsiya ko‘pincha “yopishqoq” bo‘lishi sababli, narxlar ko‘tarilishi davom etsa, monetar siyosat orqali bunday bosimni kamaytirish yanada qiyinlashadi.

Daly aytishicha, chakana sotuvchilar yoki professional xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalar, agar ular yuqori narxdagi axborot texnologiyalari uskunalarini xarid qilishga majbur bo‘lsa, energiya uchun ko‘proq to‘lasa va yana boshqa xarajatlarning oshishini ko‘rsa, bu xarajatlarni mijozlarga o‘tkazishni tanlashadi va bu xizmat narxlarini yanada oshiradi.

Daly’ning so‘nggi izohlari FED ichida inflyatsion istiqbollar bo‘yicha xavotir kuchayganini yana bir bor tasdiqlaydi.

New York Federal Reserve prezidenti Williams hozirgi inflyatsiya darajasini “juda yuqori” deb atadi, FED hanuz ish olib borish kerak. Chicago Federal Reserve prezidenti Goolsbee esa so‘nggi inflyatsiya ma’lumotlarini “ma’lum darajada tashvishli” deb baholadi. Dallas Federal Reserve prezidenti Logan aytishicha, FED ehtimol uning ilgari taxmin qilganidan tezroq foiz stavkalarini oshirishi mumkin, hatto FED boshqaruvchisi Waller dekabrda 50 bazaviy punkt bir yo‘la oshirish zarurligini ilgari surdi.

Fitch Ratings AQSh Iqtisodiy Tadqiqot boshlig‘i Olu Sonola aytishicha: “Dekabrda 25 bazaviy punkt oshirish deyarli aniq. Asl muammo — keyingi foiz stavkasi oshirish qachon bo‘ladi va yakunda yana necha marta oshirish kerak bo‘ladi?”

Bu hafta, Federal ochiq bozor qo‘mitasi (FOMC) siyosiy muhokamalarida ishtirok etgan 19 nafar FED rasmiyidan taxminan yarmi omma oldida nutq so‘zladi, ular orasida dekabr va kelgusi yilning yanvar yig‘ilishlarida ovoz berishga haqli bo‘lgan rasmiylar ham bor. Foiz stavkalarini oshirish umumiy siyosiy yo‘nalish sifatida qabul qilinayotganiga qaramay, oshirish tezligi va yakuniy stavka darajasi bo‘yicha ichki kelishmovchiliklar mavjud.

Waller bir martalik katta oshirishga ochiq bo‘lsa-da, Cleveland Federal Reserve prezidenti Mester kichikroq, biroq tez-tez oshirish yo‘lini afzal ko‘rmoqda. Philadelphia Federal Reserve prezidenti Harker ehtiyotkor tarzda, harakatlaringiz bosqichma-bosqich olib borilishini ma’qullaydi. Richmond Federal Reserve prezidenti Barkin ham foizlarni oshirish zarur, biroq ehtiyotkor bo‘lish kerakligini bildiradi.

Juma kuni e’lon qilingan yangi iqtisodiy ma’lumotlar inflyatsiyaga doir xavotirlarni yanada kuchaytirdi. AQShning oktyabr oyidagi ishlab chiqaruvchilar narxlari o‘tgan yilga nisbatan o‘sishi 2022 yildan beri eng yuqori darajaga chiqdi, ayniqsa transport va logistika xarajatlari katta o‘sishga ega bo‘lgan. Bu narx bosimlari AQSh iqtisodiyotida keng tarqalganini ko‘rsatadi.

Ba’zi ishlab chiqaruvchilar narxlari ma’lumotlari FED’ning afzal ko‘radigan PCE (shaxsiy iste’mol xarajatlari) narxlar indeksini hisoblashda ishlatilishi va bu kelajakda inflyatsion ko‘rsatkichlarning yuqorilash bosimi davom etishini anglatadi.

Kanada Qirollik Banki AQSh iqtisodiy tadqiqotlari boshlig‘i Michael Reid bildiradiki, FED inflyatsiyaning yana tezlashishidan tobora ko‘proq xavotirda va foiz stavkalarini oshirish chastotasini oshirish, hatto rasmiylarning inflyatsiyaga qarshi mavjud sikl doirasida yakuniy kerak bo‘ladigan darajani oshirishi ehtimolligini ko‘rib chiqmoqda.

So‘nggi iqtisodiy ma’lumotlar va FED rasmiylarining qat'iy bayonotlari ta’sirida Wall Street’ning bir nechta yirik instituti foiz stavkasi ko‘tarilishini prognozlarini oshirdi. Bank of America hozirda kelgusi uchta monetar siyosat yig‘ilishida ketma-ket foizlar oshirilishini kutmoqda; Santander US Capital Markets esa, FED dekabrda hamda kelgusi yil martda bir martadan foiz oshirishini prognoz qilmoqda.

Moliyaviy bozor kutilmalari ham tubdan o‘zgardi. Investorlar hozirda FED dekabr, kelgusi yil yanvar va mart oylarining har birida 25 bazaviy punktdan oshirilishini narxlarga kiritmoqda, shu bilan birga ilgari faqat dekabr va mart oylariga nisbatan kutish bor edi.

Agar FED dekabrning 8–9 va kelgusi yilning 26–27 yanvar kunlari boʻladigan ikki pul-kredit siyosati yig‘ilishining har ikkalasida ham foizlarni oshirsa, bu 2023 yildan buyon birinchi marta ketma-ket ikki majlisda stavkalar oshirilishini anglatadi.

FED rasmiylarining faollikdagi bayonotlari AQSh davlat obligatsiyalari bozorida ham keskin tebranishlarni keltirib chiqardi. Seshanba kuni Waller va Logan qat'iy nutqlari va AQSh inflyatsion ma’lumotlari kutilmaganda yuqori bo‘lganidan so‘ng, monetar siyosatga sezgir ikki yillik AQSh davlat obligatsiyalari daromadliligi bir kunda 19 bazaviy punktga, 4.75%ga ko‘tarildi, bu 2025 yil aprelidan buyon (Trampning bojlar bo‘yicha qarorlari dunyo bozoriga zarba berganidan beri) eng katta bir kunlik o‘sishdir.

Nationwide bosh iqtisodchisi Kathy Bostjancic aytishicha, FED rasmiylaridan chiqqan siyosiy signallar noaniq va AQSh obligatsiyalari daromadlarining keskin o‘zgarishiga sabab bo‘lmoqda. FED rahbari Powell so‘nggi pul-kredit siyosati kelajagiga oid aniq izoh bermagan bir paytda, boshqa rasmiylarning bayonotlari bo‘shliqni to‘ldiryapti.

Biroq, inflyatsion bosim ortib borayotgan bo‘lsa-da, ayrim FED rasmiylari kredit xarajatlarini yanada oshirish AQSh iqtisodiyotining ayrim sohalaridagi muammolarni kuchaytirib yuborishidan xavotirda. Ko‘chmas mulk bozori shular jumlasidan. Bu hafta ko‘rsatilgan ma’lumotlarga ko‘ra, AQShda oktabr oyida mavjud uylarga talab so‘nggi 16 yil ichida eng past darajaga tushdi, bu yuqori foiz muhitida ko‘chmas mulk bozoriga bosim saqlanib qolganini ko‘rsatadi.

Boston Federal Reserve prezidenti Collins juma kuni tan oldi: yuqori foiz stavkalari uy-joy arzonligini yanada pasaytirishi mumkin, lekin u uzoq muddatda narxlarning barqarorligi ko‘chmas mulk bozori va umuman iqtisodiyot uchun muhimroq ekanini ta’kidladi. U aytishicha, hozirgi monetar siyosat yo‘nalishi yanada qat’iylashtirilishi tavsiyasi aniq, biroq foiz stavkalari qanchaga chiqishi va oshirish tezligi haqida hozircha izoh bermoqchi emas.

Ko‘chmas mulk bozori bilan birga, inflyatsiya va kredit xarajatlari oshishida AQSh iste’molchilari xarajatlarni saqlab qola olishi mumkinmi-yo‘qmi — bu ham FED uchun keyingi siyosat yo‘nalishini baholashda muhim omilga aylanmoqda.

Daly aytishicha, AQSh iste’mol xarajatlari hozirga qadar kutilmagan darajada barqaror qoldi va sezilarli qisqarish hali kuzatilmadi. Biroq, yil oxiri bayramlar savdo mavsumi yaqinlashar ekan, u kelgusi bir-uch oyda iste’mol xarajatlarini diqqat bilan kuzatib borishini, narxlarning oshishi natijasida iste’molchilar xarajatlarni qisqartirish-qisqartirmasligini aniqlamoqchi ekanini bildirdi.

Daly ta’kidladi: Las Vegasda ham, AQShning boshqa shtatlarida ham, iste’mol xarajatlarining uzoq muddatda pasayishiga oid fikrlar paydo bo‘layotganini eshitmoqda, bu faqat Nevada bilan cheklanmayapti.

Ko‘rib chiqilsa, iste’mol xarajatlari AQSh iqtisodiy faoliyatining asosiy qismini tashkil etadi, kelgusida iste’molchilar xarajatlarni sezilarli kamaytirsa, bu iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir etishi va FED’ning foiz stavkasi oshirish yo‘lini belgilashda ko‘proq noaniqlik keltirishi mumkin.

Bir vaqtda FED AI investitsiyalari tantanasi moliyaviy bozorga olib kelishi mumkin bo‘lgan xavflar, ularning monetar siyosatni qat’iylashtirish bilan o‘zaro ta’siri masalasini ham yaqindan o‘rganmoqda. FED juma kuni chiqargan yarim yillik moliyaviy barqarorlik hisobotiga ko‘ra, AQSh aktivlarining bahosi hanuz yuqori bosim ostida, aksiyalarning bahosi yuqoriligicha qolmoqda va bunga dirijyor bo‘lib bozorning sun’iy intellekt texnologiyasi istiqboliga ijobiy qarashi ham sabab bo‘lmoqda. Biroq, texnoloji kompaniyalar kapital xarajatlari va qarz chiqarish dasturlariga qaratilgan xavotirlar bunday ishonchni to‘liq saqlab qolmoqda.

So‘nggi yillarda texnalogik gigantlar va AI startaplari ma’lumot markazlari, chiplar va boshqa hisoblash infrastrukturasiga katta miqdorda investitsiya kiritdi, AI sanoatining moliyalashtirish modeli tobora ko‘proq tahlil qilinmoqda. Ayniqsa, texnika uskunalari yetkazib beruvchilari va AI startaplari o‘rtasida o‘zaro sarmoya, uskunani sotib olish, hisoblash quvvati ta’minoti shartnomalari kabi aylanma bitimlar bozor tomonidan investitsiya daromadi va moliyalashtirish barqarorligiga oid xavotirni keltirmoqda.

FEDning moliyaviy nazoratga mas’ul raisi Bowman bu hafta boshida ogohlantirdi: agar AI investitsiyasi daromadlari bozor kutilmalaridan past bo‘lsa, aksiyalarning narxi keskin tushib ketishi va AQSh iqtisodiy faolligiga salbiy zarba berishi mumkin. Bowman qayd etishicha, aksiyalarning narxi tushishining iste’mol xarajatlari barqarorligini zaiflashtirishi, yuqori foiz stavkasi esa ko‘chmas mulk, kichik biznes va boshqa foiz stavkalariga sezgir sohalarda bosimni kuchaytirishi mumkin.

FED’ning moliyaviy barqarorlik hisobotida siyosat ishlab chiquvchilar, jamoatchilik guruhlari va moliya bozoridagi ishtirokchilarning so‘rovlari asosida kelajakda moliyaviy tizim uchun tahdid solishi mumkin bo‘lgan asosiy xavf-xatarlar ham sanab o‘tilgan.

Javob berganlarning fikricha, AI texnologiyasining rivojlanishi sababli moliya bozorida kiberhujumlar xavfi ortib bormoqda. AI murakkab kiberhujumlarni amalga oshirishda davlat va nodavlat sub’yektlari uchun texnik to‘siqni kamaytiradi, undan tashqari, AI modellari o‘zlari ham salbiy oqibatlar keltirib chiqarishi mumkin. Bundan tashqari, xavfli aktivlarning narxi tushishi, uzoq muddatli foizlar oshishi va fiskal qarz barqarorligidagi muammolar ham qisqa muddat ichida moliyaviy barqarorlikka tahdid soladigan omillar sifatida ko‘rilmoqda.

FED ta’kidlaydiki, bu moliyaviy barqarorlik hisobotining maqsadi kelajakdagi iqtisodiy yoki bozor tendensiyalarini bashorat qilish emas, balki moliyaviy tizim duch kelishi mumkin bo‘lgan zaifliklarni aniqlashdan iborat.

Ayni paytda FED hali ham inflyatsiyani jilovlash va iqtisodiy hamda moliyaviy xavflarning oldini olishda muvozanatni topish bilan bog‘liq qiyinchiliklarga duch kelyapti. Joriy yil sentabr oyida FED foizlarni 25 bazaviy punktga oshirib, federal fond foizlari maqsad oralig‘ini 3.75%–4% gacha ko‘tarib, oktabr yig‘ilishida esa o‘zgarishsiz qoldirdi.

FED prezidenti Powell oktyabr pul-kredit yig‘ilishlaridan so‘ng hali ommaviy chiqish qilmagan. U kelgusi haftaning dushanba kuni AI va unumdorlik bo‘yicha tadbirda qatnashishi rejalashtirilgan, biroq ko‘pchilik tahlilchilar hali ham u qisqa muddatli pul-kredit siyosati istiqboli bo‘yicha aniq yo‘l ko‘rsatuv bermaslik pozitsiyasida qolishini kutmoqda.

E’tiborlisi shundaki, AQSh iqtisodiy o‘sishining barqarorligi FED uchun foiz stavkalarini yanada oshirish imkonini yaratadi. O‘tgan haftada chiqqan ma’lumotlarga ko‘ra, AQSh oktyabr oyida bandlik o‘sishi sezilarli tezlashgan, ishsizlik esa biroz pasaygan. Dekabr pul-kredit siyosati yig‘ilishidan oldin, FED yana bir yangi bandlik hisoboti va oktyabr inflyatsiyasiga oid yana bir ma’lumot oladi.

PGIM bosh AQSh iqtisodchisi Robert Sockin fikricha, kuchli iqtisodiy o‘sish va yuqori inflyatsiya fonida bosqichma-bosqich foiz stavkasi oshirish siyosati noto‘g‘ri qaror bo‘lishi mumkin. Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, agar markaziy bank inflyatsiyani jilovlaydigan kuchli choralarni vaqtida amalga oshirmasa, oxir-oqibat juda tez va ko‘proq miqdorda monetar siyosatni qat’iylashtirishga majbur bo‘ladi.