Biến khối u thành “vắc-xin tại chỗ”! Virus oncolytic của Replimune (REPL.US) vượt qua FDA, mở ra liệu pháp tái khởi động miễn dịch thế hệ mới cho u ác tính kháng PD-1

Vietnam Finance APP đưa tin, Cơ quan quản lý dược phẩm Mỹ đã chính thức phê duyệt một loại thuốc điều trị u ác tính (melanoma) của công ty công nghệ sinh học miễn dịch ung thư Replimune Group Inc. (REPL.US) dành cho những bệnh nhân không nhận được lợi ích sau khi đã trải qua liệu pháp miễn dịch — đây là một chiến thắng lớn đối với công ty dược phẩm mới nổi này khi trước đó hai nỗ lực xin phê duyệt thuốc đều bị cơ quan quản lý từ chối. FDA cho biết loại thuốc này được phê duyệt dựa trên thử nghiệm đơn nhánh với 91 bệnh nhân u ác tính giai đoạn muộn, trong đó 24% bệnh nhân có kích thước khối u giảm.

Số phận của thuốc này trở thành tâm điểm tranh luận về tiêu chuẩn đánh giá của FDA sau sự thay đổi tiêu chuẩn xét duyệt liên tục của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cùng với việc Giám đốc Marty Makary từ chức vào tháng 5. Trong nhiệm kỳ của Makary, nhiều thuốc được quan tâm rộng rãi đã bị từ chối hoặc hoãn phê duyệt, gây tranh cãi giữa các công ty công nghệ sinh học, Quốc hội Mỹ và các nhóm bệnh nhân: với những bệnh nhân mắc bệnh nặng và rất ít lựa chọn điều trị thay thế, liệu FDA có áp đặt tiêu chuẩn quá nghiêm ngặt đối với các liệu pháp tiềm năng hay không.

Công ty công nghệ sinh học miễn dịch ung thư Replimune Group được thành lập năm 2015, trụ sở tại Woburn, bang Massachusetts, Hoa Kỳ, với công nghệ cốt lõi là nền tảng miễn dịch oncolytic HSV-1 RPx do chính hãng phát triển nhằm phá hủy trực tiếp khối u tại chỗ và kích hoạt đáp ứng miễn dịch kháng ung thư toàn thân; sản phẩm đầu tiên được phê duyệt là Tudriqev chính là minh chứng quan trọng cho sự thương mại hóa của nền tảng này. Công ty này không phải là tập đoàn dược lớn đa ngành như Pfizer hay Merck, mà là một Biotech đổi mới tập trung cao vào virus oncolytic + miễn dịch ung thư, trước đó trải qua giai đoạn rủi ro cao về R&D, thử nghiệm lâm sàng và quản lý; với việc Tudriqev được FDA phê duyệt vào tháng 8/2026, công ty đã chuyển mình từ doanh nghiệp chỉ tập trung R&D lâm sàng sang giai đoạn thương mại hóa sản phẩm đầu tiên.

Hai lần bị FDA từ chối cuối cùng cũng được thông qua! Liệu pháp điều trị melanoma của Replimune đảo ngược số phận, phê duyệt nhanh tạo thêm động lực định giá cho dược phẩm đổi mới

Thuốc này sẽ được bán dưới tên thương mại Tudriqev, tiêm trực tiếp vào khối u melanoma, chứa một loại virus biến đổi gen nhằm tiêu diệt khối u được tiêm đồng thời kích hoạt mạnh mẽ hệ thống miễn dịch tấn công các khối u ở vị trí khác trong cơ thể. FDA cho biết quyết định phê duyệt dựa trên thử nghiệm đơn nhánh với 91 bệnh nhân melanoma giai đoạn muộn, trong đó có 24% bệnh nhân thu nhỏ kích thước khối u.

Giám đốc điều hành Replimune, Tiến sĩ Sushil Patel phát biểu: “Đây là thời điểm bước ngoặt của Replimune, đánh dấu thành quả nghiên cứu đổi mới nhiều năm và đưa Tudriqev đến với những bệnh nhân đang rất cần lựa chọn điều trị mới.”

Sau khi FDA công bố thông tin này, cổ phiếu Replimune tăng mạnh, đóng cửa phiên thứ Năm tăng 8,7%. Tính từ đầu năm đến nay, cổ phiếu này đã tăng 32%.

Công ty cho biết chi phí cho một liệu trình điển hình của thuốc sẽ là 450.000 USD. FDA thông báo các tác dụng phụ của thuốc bao gồm mệt mỏi, sốt, nhiễm trùng và ớn lạnh.

Thuốc này được phê duyệt theo diện phê duyệt nhanh, hiện chưa có thử nghiệm đối chứng để chứng minh có thể kéo dài thời gian sống của bệnh nhân. Công ty đang tiến hành một thử nghiệm xác nhận với 400 bệnh nhân để chứng minh điều này.

Đợt phê duyệt này đã khép lại quá trình gian truân kéo dài 13 tháng. Ban đầu, thuốc tưởng chừng gần như được thông qua nhưng vào tháng 7/2025, FDA đã từ chối hồ sơ do thiết kế thử nghiệm và quần thể bệnh nhân gặp vấn đề.

Sau khi công ty nộp lại hồ sơ vào mùa thu năm ngoái, FDA tiếp tục từ chối lần hai vào tháng 4 năm nay với lý do dữ liệu của Replimune “chưa đủ kết luận chứng minh hiệu quả rõ rệt”. Tuy nhiên, chỉ vài tuần sau khi ông Makary từ chức, vào cuối tháng 5, FDA đồng ý xem xét lại hồ sơ. Động thái này đã mở đường cho Hội đồng tư vấn chuyên gia họp ngày 30/7, trong đó nhân viên FDA đã nêu chi tiết những lo ngại với dữ liệu thử nghiệm đơn nhánh của công ty.

Nhân viên FDA trong tài liệu phục vụ họp Hội đồng tư vấn chuyên gia ngày 30/7 cho biết, do thử nghiệm không có nhóm đối chứng và thuốc của Replimune được sử dụng phối hợp với một loại thuốc melanoma đã được phê duyệt của Bristol Myers Squibb là Opdivo, vì thế kết quả hiện có của công ty rất khó để diễn giải.

Tuy vậy, cuối cùng các chuyên gia tư vấn độc lập của FDA bỏ phiếu 10 thuận – 3 chống cho rằng, dù dữ liệu còn nhiều giới hạn như trên nhưng bằng chứng ủng hộ thuốc vẫn có thể đánh giá và có ý nghĩa lâm sàng.

Tudriqev khẳng định giá trị nền tảng virus oncolytic, Replimune mở rộng không gian thương mại hóa cho khối u kháng PD-1

Cơ chế cốt lõi của Tudriqev (vusolimogene oderparepvec, từng gọi là RP1) là tiêm trực tiếp virus herpes simplex 1 (HSV-1) đã biến đổi gen vào vị trí khối u melanoma, để virus lựa chọn nhân bản trong khối u, phân giải tế bào ung thư và đồng thời biến “khối u lạnh” thành “khối u nóng” có thể được hệ miễn dịch nhận diện.

RP1 còn mang thêm protein hợp nhất GALV-GP R− và GM-CSF: protein trước tăng hợp nhất tế bào ung thư và chết tế bào miễn dịch, GM-CSF giúp tăng trình diện kháng nguyên và thu hút tế bào miễn dịch; quá trình phân giải khối u giải phóng lượng lớn kháng nguyên khối u tự thân giống như tạo ra một “vắc-xin ung thư cá thể in situ” trong cơ thể. Kết hợp với kháng thể PD-1 nivolumab (Opdivo) sẽ giải phóng “phanh” tế bào T do khối u tái lập, lý thuyết là không chỉ tấn công tổn thương được tiêm mà còn gây đáp ứng miễn dịch hệ thống nhắm vào các ổ di căn không được tiêm. FDA do đó định nghĩa đây là một liệu pháp miễn dịch virus oncolytic biến đổi gen mới.

Xét về tính đổi mới, đây chắc chắn là một trong những sản phẩm điều trị melanoma tiên tiến nhất toàn cầu, nhất là với nhóm bệnh nhân “melanoma da không thể cắt bỏ giai đoạn muộn thất bại với điều trị PD-1” – nhóm có nhu cầu chưa được đáp ứng cao; nhưng hiện vẫn chưa thể khẳng định là “thuốc điều trị melanoma mạnh nhất, hàng đầu toàn cầu”.

Hai lần từ chối trước đây của FDA chủ yếu do bệnh nhân không đồng nhất, thiếu nhóm đối chứng, và chưa thể tách biệt đóng góp của RP1 và Opdivo. Công ty vẫn cần thử nghiệm xác nhận pha III với khoảng 400 bệnh nhân để chứng minh thêm về lợi ích lâm sàng thực sự. So với đó, các liệu pháp immune random hóa pha III như nivolumab+ipilimumab, nivolumab+relatlimab đã có mặt ở điều trị hàng đầu melanoma giai đoạn muộn; bệnh nhân đột biến BRAF V600 còn có nhóm thuốc nhắm đích BRAF/MEK; khi thất bại PD-1 còn có liệu pháp tế bào TIL Amtagvi (lifileucel) với nghiên cứu đăng ký của FDA ghi nhận ORR khoảng 31,5%, nhưng đòi hỏi cắt khối u, hóa trị loại bỏ lympho và IL-2 liều cao, phức tạp và độc tính cao hơn rõ rệt. Số liệu hiệu quả không thể so sánh trực tiếp giữa các thử nghiệm, do vậy lợi thế cạnh tranh lớn nhất của Tudriqev hiện tại không phải là “ORR cao nhất tuyệt đối”, mà ở chỗ không cần sản xuất tế bào cá thể hóa, không cần loại bỏ lympho, tiêm tại chỗ nhưng khởi động miễn dịch hệ thống mang lại sự tiện lợi và khác biệt về cơ chế.

Về góc độ đầu tư công nghệ sinh học, định vị phù hợp nhất là: “Một trong những liệu pháp miễn dịch virus oncolytic thế hệ tiếp theo hàng đầu toàn cầu”, thay vì xem như đã trở thành vua mới của điều trị melanoma. Phê duyệt lần này quan trọng nhất là xác nhận giá trị nền tảng RPx của Replimune – tức virus HSV-1 biến đổi gen có thể được sử dụng như phương án điều trị quan trọng cho melanoma da không thể cắt bỏ giai đoạn muộn thất bại điều trị PD-1.

Ba biến số nhà đầu tư cần theo sát – thực thâm nhập của Tudriqev sau khi lên kệ, thử nghiệm xác nhận 400 bệnh nhân có chứng minh các chỉ tiêu cứng như PFS/OS và liệu nền tảng virus này có thể mở rộng sang các loại ung thư da và khối u đặc khác hay không. Đặc biệt nếu hai điểm sau thành hiện thực, ý nghĩa của nó sẽ vượt ra khỏi phạm vi “một loại thuốc mới cho melanoma kháng PD-1” trở thành một nền tảng kỹ thuật miễn dịch ung thư mở rộng. Ngoài ra, chính hệ thống phê duyệt nhanh của FDA cũng quy định rõ là các thử nghiệm hậu kiểm phải xác thực hiệu quả lâm sàng, nếu không chỉ định điều trị này sẽ đối mặt với rủi ro bị rút lại trên phương diện quản lý.