AQSH Federal rezerv tizimida katta bahs: “uchinchi raqamli shaxs” Uilyamsning muddati qachon yakunlanishi kerak?

AQSh Federal zaxira tizimi ichida kamdan-kam hollarda ochiq muhokama qilinadigan qoida borasida bahs yuritilmoqda — aynan qachon New York Federal zaxira banki raisi John Williams (Jon Uilyams) lavozimidan ketishi kerakligi. Bu bahs orqasida Vashington va hududiy Federal zaxira banklari o‘rtasidagi chuqurroq hokimiyat kurashi aks etmoqda.

Bloomberg’ga ko‘ra, masalaga yaqin manbalarning ma’lum qilishicha, bahsning asosiy nuqtasi shundaki, Williams o‘z xizmatini 2028-yil iyunigacha (to‘liq 10 yillik muddat so‘ngiga qadar) davom ettirishi mumkinmi yoki ichki qoidalar unga 2027-yil iyun oyida 65 yoshga to‘lganida muddatidan oldin nafaqaga chiqishni talab qiladimi.

Williamsning o‘zi esa, u 2028 yil iyunigacha xizmat qilishini kutayotganini aniq bayon qilgan.

Bu bahs davri alohida sezgir pallaga to‘g‘ri kelmoqda. Agar Williams bir yil oldin faoliyatini to‘xtatsa, amaldagi Federal zaxira tizimi rahbari Walsh bu tizimdagi eng muhim hududiy lavozim uchun voris tanlashda betakror imkoniyatga ega bo‘ladi.

Tahlilchilar ta’kidlashicha, barcha hududiy Federal zaxira banklari Vashington tomonidan kuchaytirilgan nazorattan xavotirda ekanligini hisobga olsak, Williamsning muddati majburan qisqartirilishi tashqi tomondan siyosiy manipulyatsiya sifatida talqin qilinishi oson.

Federal zaxira tizimi ichki qoidalariga ko‘ra, har bir hududiy Federal zaxira raisi 65 yoshda nafaqaga chiqishi kerak, biroq lavozimni 55 yoshdan oshgan holatda qabul qilsa, odatda istisno asosida 10 yillik to‘liq muddatni bajara oladi.

2017-yilda New York Federal zaxira banki boshqaruv kengashi bir ovozdan istisno qarorini qabul qilib, o‘sha paytdagi rais William Dudley’ga 2018-yil yanvarida 65 yoshga to‘lganidan so‘ng xizmatini davom ettirishga ruxsat bergan edi, Dudley ayni yili iyun oyida nafaqaga chiqqan.

Williamsning qachon lavozimdan ketishi borasidagi muhokamaning asosi shundan iboratki, uning avvalgi San-Fransisko Federal zaxira banki raisi sifatidagi faoliyati (2011-yildan 2018-yilgacha) 10 yillik muddatga qo‘shilishi kerakmi yoki yo‘q. Agar qo‘shilsa, 2028 yildagi 10 yillik muddat savol ostida bo‘ladi; agar hisobga olinmasa, 10 yillik muddat 2018-yildan, ya’ni u New York Federal zaxira bankini boshqarganidan boshlanadi.

Bloomberg’ning yozishicha, Federal zaxira tizimi tarixchisi va Pennsylvania universiteti olimi Peter Conti-Brownning aytishicha, markaziy bank faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilik har ikkala talqinga ham asos beradi, biroq Vashingtondagi Boshqaruv kengashi yakuniy vakolatga ega va lavozimdan chetlatish vositasi bilan o‘z nuqtai nazarini majburan amalga oshirishi mumkin.

Conti-Brownning taxmin qilishicha, Boshqaruv kengashi oxir-oqibat ochiq qarama-qarshilikdan qochib, Williamsning 2028 yilgacha lavozimda qolishiga ko‘z yumar. U shunday deydi: “Aks holda, hududiy Federal zaxiralar Vashingtonga vakolatlar qaytarilishidan allaqachon sergaklikda bo‘lgan bir vaziyatda, bunday harakat Jon Uilyamsning bilvosita ishdan bo‘shatilishi sifatida ko‘riladi.”

Monetary Policy Analytics monetar siyosat tahlil instituti iqtisodchisi Derek Tang yaqinda mijozlar hisobotida Williams uchun ikkita ketish sanasini keltirib, shunday ta’kidlagan: “Mazkur masalalar umuman muhokamaga tortilayotgani allaqachon juda noodatiy holat.”

Federal zaxira tizimida 15 yil ishlagan Williams hozirgi amaldagi eng tajribali amaldorga aylandi (Powell rais lavozimini topshirgan bo‘lsa-da, Boshqaruv kengashi a’zosi sifatida faoliyatini davom ettirmoqda).

Williams 1994-yilda Stanford universitetida iqtisodiyot doktori ilmiy darajasini olgach, Federal zaxira tizimining Vashingtondagi bosh ofisiga qo‘shilgan, 2002-yilda San-Fransisko Federal zaxira bankiga o‘tgan, 2009-yilda tadqiqotlar bo‘yicha direktor bo‘lib tayinlangan va 2011-yilda uning ustoz Janat Yellen Vashingtonga vitse-prezident bo‘lib ketganidan so‘ng San-Fransisko Federal zaxira banki raisi bo‘lgan.

2018-yilda Williams New York Federal zaxirasi bankiga o‘tib, o‘sha paytdagi rais Powell uchun muhim monetar siyosat ittifoqchisi bo‘ldi va shunday qilib, u rais, vitse-raisi bilan birga Federal zaxira tizimi rahbariyat uchburchagini tashkil etdi.

New York Federal zaxira raisi — bu Federal Ochiq Bozorlar Qo‘mitasida doimiy ovozga ega yagona hududiy Federal zaxira lavozimi bo‘lib, bir vaqtning o‘zida Federal zaxiraning Wall Streetdagi “quloq va ko‘zlari” hisoblanadi hamda moliyaviy inqirozlarga qarshi choralar ko‘rishda muhim rol o‘ynaydi.

Ilmiy faoliyatida Williams va marhum iqtisodchi Thomas Laubach “neytral foiz stavkasi”, ya’ni iqtisodiyotga na rag‘batlantiruvchi, na to‘sqinlik qiluvchi foiz darajasi bo‘yicha baholash modelini ishlab chiqishgan va u bugungi kungacha sohada keng foydalanilmoqda.

Walsh kamdan-kam iqtisodiy istiqbol va foiz stavkalari yo‘nalishi bo‘yicha ommaviy fikr bildirayotgan bir paytda, Williamsning izohlari bozorda alohida ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda.

Xabar qilinishicha, joriy yil 29-sentyabr kuni Williams “yil keyinroq yana bir marta foiz stavkasini oshirish o‘rinli bo‘lishi mumkin” degan va bu fikr bozorga zudlik bilan ta’sir qilgan: federal fond fyuchers kontraktlari bo‘yicha treyderlarning oktyabr oyidagi foiz stavkalari oshirilishi ehtimoli taxmini qariyb 70% dan 50% ga tushgan.

Ta’kidlash joizki, New York Federal zaxira raisining tayinlanish tartibi Federal zaxira Boshqaruv kengashi a’zolarinikidan farq qiladi. Ikkinchilarini AQSh prezidenti nomzod sifatida ko‘rsatib, Senatda tasdiqlaydi, hududiy Federal zaxira banklari raislari esa boshqaruv kengashi a’zolari tomonidan tanlanadi va yettita a’zodan iborat Boshqaruv kengashi tomonidan ma’qullanadi.

Hozircha, New York Federal zaxira bankining boshqaruv kengashi rais tanlash bo‘yicha rasmiy tartibni boshlashini e'lon qilgani yo‘q, bunday jarayon odatda bir necha oy davom etadi.